In Madagaskar worden elk jaar ongeveer 1.200 kinderen geboren met een klompvoet. Dankzij een samenwerking tussen lokale ziekenhuizen, het ministerie van Volksgezondheid en Mercy Ships krijgen steeds meer kinderen de juiste behandeling. Tegelijk worden artsen en zorgverleners opgeleid, zodat die zorg ook in de toekomst blijft bestaan.

Stapje voor stapje

Tina werd geboren met een klompvoet: haar linkervoet stond naar binnen gedraaid. Van bij haar eerste levensdagen was duidelijk dat stappen niet vanzelfsprekend zou zijn. In hun gemeenschap probeerde haar familie te helpen met de kennis en middelen die ze op dat moment hadden. Tina’s mama, Christina, ging met haar naar een traditionele genezer. Die masseerde haar been, in de hoop dat de voet langzaam zou rechtkomen.

Maar er veranderde niets. “Op een bepaald moment zei ik: laat het zo,” vertelt Christina. “Misschien gaat er ooit wel iemand zijn die haar wel kan helpen.” De jaren gingen voorbij. Tina werd ouder, maar de moeilijkheden bleven. Lange afstanden stappen deed pijn, sandalen dragen lukte niet. En vaak had ze steun nodig om zich van de ene plek naar de andere te verplaatsen. Voor haar familie voelde school daardoor nog niet haalbaar. Als elke stap moeite kost, wordt zelfs de weg naar de klas een uitdaging. Met pijn in het hart besloten ze haar voorlopig thuis te houden, zonder te weten wat de toekomst zou brengen.

Het verhaal van Tina is geen uitzondering. In Madagaskar komt klompvoet relatief vaak voor, wereldwijd is het een van de meest voorkomende aangeboren aandoeningen trouwens.

“Ongeveer één op de 800 baby’s wordt geboren met een klompvoet,” legt Nick Veltjens uit, kinesitherapeut bij Mercy Ships en manager van het Clubfoot Mentoring Program. “Dat betekent dat er in Madagaskar elk jaar zo’n 1.200 kinderen bijkomen.” Met elk nieuw jaar groeit dus ook de nood aan behandeling en gespecialiseerde zorg.

Bijna tien jaar geleden werd daarom in Madagaskar een nationaal programma voor klompvoetzorg opgestart. In verschillende delen van het land kwamen gespecialiseerde klinieken, en steeds meer baby’s en jonge kinderen krijgen vandaag al vroeg de juiste behandeling. Maar voor oudere kinderen die die eerste zorg gemist hebben, blijft de weg vaak langer en complexer. Net voor hen blijft die hulp dus broodnodig.

De Ponseti-methode

“Madagaskar heeft eigenlijk een goed nationaal programma voor klompvoeten,” zegt Veltjens. “Maar er is nog altijd een kloof tussen het aantal kinderen dat elk jaar geboren wordt met deze aandoening en het aantal dat effectief behandeld wordt.”

Mercy Ships begon al in 2015 met het ondersteunen van de zorg voor klompvoeten in Madagaskar. Lokale medische teams kregen opleiding om jonge kinderen te behandelen volgens de Ponseti-methode, een zachte en doeltreffende aanpak waarbij de voet stap voor stap gecorrigeerd wordt met gipsverbanden.

“2015 was het startpunt voor behandelingen met de Ponseti-methode hier in Madagaskar, met steun van Mercy Ships,” vertelt dokter Saholy Razafindranaly, huisarts en Ponseti-trainer in Toamasina. “Sindsdien zijn hier meer dan 3.000 kinderen met een klompvoet behandeld en genezen.” Toen het ziekenhuisschip Africa Mercy® in 2016 weer vertrok, stopte het werk niet. De organisatie MiracleFeet nam het programma verder op, samen met het ministerie van Volksgezondheid. Dankzij die samenwerking kon de zorg in het hele land uitbreiden en groeide ook de lokale expertise.

Toch bereiken nog lang niet alle kinderen op tijd de juiste behandeling. Volgens dokter Saholy zijn er verschillende drempels: er zijn te weinig gespecialiseerde zorgverleners, families moeten vaak lange afstanden afleggen naar behandelcentra en in sommige gemeenschappen leeft nog het idee dat een klompvoet niet te genezen is.

Toen Mercy Ships in 2025 opnieuw naar Madagaskar kwam, was het doel niet om bestaande initiatieven te vervangen, maar om ze verder te versterken, vooral voor oudere kinderen bij wie de aandoening pas later behandeld wordt. “Veel kinderen missen die vroege behandeling,” zegt Veltjens. “Daardoor groeien ze op met een onbehandelde klompvoet, en wordt de correctie later een stuk complexer.”

En net daar vond Christina een nieuwe kans voor haar dochter. “We wandelden op straat toen iemand zei: ‘Ga naar Hôpitaly Be, het grote ziekenhuis,’” herinnert ze zich. “Daar behandelen ze voeten zoals die van jouw dochter, bij volwassenen en kinderen.” In CHU Analankininina, lokaal bekend als Hôpitaly Be, had Mercy Ships het Clubfoot Mentoring Project opgezet. Tina werd er geselecteerd voor behandeling.

Waar eerdere programma’s vooral op baby’s gericht waren, focust dit initiatief op kinderen ouder dan twee jaar bij wie de aandoening pas later ontdekt of behandeld wordt. Dat vraagt meer tijd, een zorgvuldige aanpak en gespecialiseerde vaardigheden. Maar het project draait niet alleen om patiënten behandelen. Het doel is ook om artsen en zorgverleners te begeleiden en op te leiden, zodat zij zelf sterke specialisten, trainers en toekomstige leiders worden.

Stap voor stap naar een nieuwe start

Tina’s behandeling begon met een reeks gipsverbanden, de basis van de Ponseti-methode. Elke week werd haar voet voorzichtig gestrekt en opnieuw gegipst, zodat die geleidelijk naar de juiste positie kon groeien. Bij oudere kinderen duurt dat proces langer, legt Veltjens uit. Soms zijn maanden nodig om de voet stap voor stap soepeler te maken en zo de nood aan zware chirurgie te beperken. “Wat we niet willen doen, is meteen naar een operatie grijpen,” zegt hij. “Door de voet eerst rustig te corrigeren met gipsverbanden, kunnen we hem in een goede positie brengen. Als er daarna nog chirurgie nodig is, blijft die minimaal.”

Voor de zorgverleners in opleiding was elke nieuwe gips ook een leermoment. De Ponseti-methode leer je vooral door te doen: herhalen, observeren en patiënten goed opvolgen. Bij sommige oudere kinderen is na het gipsen nog een ingreep nodig om de correctie af te werken en herval te voorkomen. Daarom werden in het programma ook chirurgen begeleid. Dokter Herinatolotra Onja Ramanamisata, een Malagassische chirurg met meer dan twintig jaar ervaring, merkte hoe zijn aanpak veranderde. “Vroeger grepen we bij klompvoeten bijna altijd meteen naar een operatie,” vertelt hij. “Dat was zwaar voor patiënten, en soms moesten we later zelfs opnieuw opereren.” Door de mentoring ontdekte hij dat de Ponseti-methode ook bij oudere kinderen nog kan werken. “En als er daarna toch een ingreep nodig is,” zegt hij, “dan is die veel lichter en minder complex.”

Dokter Rachel Buckingham, een vrijwillige kinderorthopedisch chirurg uit het Verenigd Koninkrijk, legt uit waarom die begeleiding zo belangrijk is. “Een groot deel van het werk van Mercy Ships is het opleiden van lokale zorgverleners,” zegt ze. “Zodat Mercy Ships op een dag eigenlijk niet meer nodig is.” De Ponseti-methode is bovendien bijzonder geschikt in landen met beperkte middelen. “Het is geen dure behandeling,” zegt ze. “En net daardoor is ze duurzaam.”

Kennis delen

Na haar operatie begon voor Tina een nieuwe fase: revalidatie. Spierkracht opbouwen, evenwicht trainen en de voet blijven opvolgen zijn essentieel om het resultaat te behouden. Voor dokter Saholy toont deze fase waar de kracht van het mentoringmodel ligt. “Mercy Ships behandelt niet alleen patiënten,” zegt ze. “Ze delen ook hun kennis. Ze houden die niet voor zichzelf.” De bedoeling is dat zorgverleners die vandaag worden opgeleid, hun expertise straks weer doorgeven. “Na deze opleiding willen we zelf andere zorgverleners trainen,” zegt ze. “Zo kan de kennis blijven groeien.” Dat is precies waar het programma op mikt: kinderen zoals Tina krijgen vandaag de zorg die ze nodig hebben, terwijl lokale teams tegelijk sterker worden voor de toekomst. “Wanneer je een kind ziet vooruitgaan en tegelijk een lokaal team meer vertrouwen ziet krijgen,” zegt Veltjens, “dan weet je dat het duurzaam is. De behandeling stopt ooit, maar de kennis blijft.”

Voor Christina is de hoop vooral heel persoonlijk. Haar dochter, die vroeger voor elke stap hulp nodig had, krijgt nu een heel andere toekomst. Tina’s voet staat recht en ze kan naar school. En rond haar groeit een zorgsysteem dat sterker wordt, zodat ook andere kinderen in Madagaskar de hulp kunnen vinden die ze nodig hebben, zelfs lang nadat Mercy Ships weer is uitgevaren.

Wil je nog meer lezen over de ponseti-methode? Dat kan hierzo. Of over orthopedische chirurgie?